Friday, November 2, 2018

गिरणीवाला

गिरणीवाला

मंदार कुलकर्णी
30 ऑक्टोबर 2018

परवाच कोणाच्या तरी बोलण्यात "त्याला गव्हावर गहू घालायला सांग" असे वाक्य आले आणि मला माझ्या लहानपणीच्या आईच्या याच वाक्याची प्रकर्षाने आठवण झाली. शाळेत असताना आई जेव्हा मला दळण घेऊन पिटाळायची, तेव्हा हा ठरलेला डायलॉग असायचा. अनेक वर्षे त्याचा खरा अर्थ आणि कारण मला कळाले नव्हते. आईने बऱ्याच वेळेस पीठ सरसरीत सांगितलेले असायचे, तर मी बारीक सांगायचो, गव्हावर गहू सांगूनही पोळी लाटून झाल्यावर मी काहीतरी सांगताना गडबड केली आहे हे लक्षात यायचे आणि माझा कान पकडला जायचा.

तर असा हा कायम मला आधी कोड्यात आणि नंतर अडचणीत टाकणारा गिरणीवाला. नेहमी त्याच्या या देवळातच सापडणारा. आणि नुसता दिसणार नाही तर त्याच्या नेहमीच्या वेशात, अंगावर खंडीभर पीठ लेवून. गिरणीवाला समजा कधी बाजारात भेटला किंवा बसमध्ये दिसला तर ओळखणे अशक्य. त्या हिऱ्याला त्या गिरणीचे कोंदणच असायला हवे, तरच त्याची ओळख पटणार आणि त्याच्याकडे लक्ष जाणार. 

आजही पिठाच्या गिरणीचे रूप अनेक वर्षात बदललेले नाही. भरपूर उजेड आणि वारा नसलेली एक खोली, त्यात पुढच्या बाजूला मोठ्या आडव्या फळीवर अनेक जणांचे पिठाचे डबे दळण होण्याची वाट पाहत. एका बाजूला गिरणीचे मशीन आणि एक लांब लचक पट्टा मोटरला जोडलेला. तो कायम फटाक फटाक असा आवाज करणार आणि आपले व गिरणीच्या जिवंतपणाचे लक्षण दाखवणार. एकीकडे असंख्य डबे पडलेले, तर दुसरीकडे काही धान्याची पोती पडलेली, भर दुपार असली तरी ट्युब लाईट मिणमिणत्या दिव्यासारखी आणि या सर्व गोष्टींवर पडलेले प्रचंड पीठ. अशा पिठोरी वातावरणात असंख्य तास गिरणीवाले कसे काढतात हे मोठे आश्चर्य आहे. त्यांनी दिलेल्या नोटेला आणि नाण्यांना सुद्धा पिठाचा थर असतो, गिरणीत फरशीवर तर पीठ असते शिवाय देवाची तसबीर, विजेचे मीटर, विजेच्या तारा, खिडकी, खिडकीचे गज सगळी कडे फक्त पीठच असते.

गिरणीवाले सकाळी आंघोळ करतात का हा मला कायम पडलेला प्रश्न आहे !! रात्री गिरणी बंद झाल्यावर घरी गेल्यावर त्यांना आंघोळ करावीच लागत असेल ना... गिरणीवाल्यांना सर्वात जास्त काम कधी असेल तर आठवड्याच्या लाईट जाण्याच्या आदल्या दिवशी. घरोघरी उद्या लाईट जाणार ना मग आज गहू - ज्वारी कोठीतून निवडायला घेतात! या दिवशी म्हणजे गिरणावाले काकांना उसंत नसते.  सगळ्यांना पुढच्या 10 मिनिटात दळण करून हवे असते. मला नेहमी वाटायचे, लाईट जायच्या दिवशी यांना जरा आराम असेल, गिरणी बंद असेलअसेल, तर नाही. गिरणीची जाती काढून दिवसभर त्यावर ठोक ठोक करत नवीन डिझाईन करत बसतात. ही मंडळी विश्रांती कधी घेतात हे मोठं कोडंच आहे.

गिरणावाले मंडळींचं अजून एक विशेष म्हणजे पिठाचा डब्बा/पिशवी आणि त्याचा मालक / मालकीण हे कसे लक्षात ठेवतात हे एक मोठ्ठं आश्चर्य आहे. कोणीही कधीही दळण टाकले तरी ज्याचे दळण त्यालाच आठवणीने देणे सोपे नाही. सगळे डबे आणि सगळ्या पिशव्या मला तर सारख्याच दिसतात, ते कसे काय लक्षात ठेवतात, कमाल आहे. यांना दळणाचे वजनही सांगावे लागत नाही. नुसती पिशवी उचलून किंवा डब्यातील धान्य पाहून किती किलो आहे याचा क्षणार्धात हिशोब करून उरलेले पैसे ते परत देतात. कोणी थोडे जास्त वजनाचे धान्य दळून घेतले तरी फारशी खळखळ करत नाहीत. अगदीच जर फार शंका आली आणि गिऱ्हाईकाने आग्रह केला तरच वजन काट्यावर वजन करून दाखवतात.

यांचे अजून एक वैशिष्ठय म्हणजे यांना कामाचा कधी कंटाळा नाही. १०० डबे पेंडिंग आहेत आणि हे नुसते निवांत बसून आहेत असं सहसा दिसत नाही. आपले सरकारी अधिकारी यांच्या अगदी उलट. कधीही जागेवर सापडत नाहीत. लगेच काम होण्याची अपेक्षा ठेवणेच चुकीचे. 
असो. 

लाईट गेले तर मात्र गिरणावाले मंडळींचा नाईलाज असतो. कधी एकदा लाईट येतील आणि कामे हातावेगली करता येतील असा त्यांचा प्रयत्न असतो. एकंदरीतच कष्टकरी समाजाचे प्रतिनिधित्व ते चांगले करतात. मी सहसा त्यांना गिरणी चालू असतानाच काय पण बंद असतानाही कुणाशी फालतू बडबड करताना पाहिलेले नाहीये. आपले काम बरे आणि आपण बरे असा सर्व साधारण स्वभाव जाणवतो. कुणाच्या अध्यात न मध्यात असणारे हे चुकूनही एकाचे दळण दुसऱ्याला देत नाहीत. इथे धोबी सुद्धा एकाचे कपडे दुसऱ्याला, किंवा कपडे हरवणे वगैरे प्रकार करतात. 

गिरणीवाले गिरणीतून येणारे दळण त्यांच्या एक डब्यात आधी काढतात आणि नंतर गिऱ्हाईकांच्या पिशवीत अजिबात न सांडवता भरतात त्याचेही मला कायम आश्चर्य वाटत आले आहे. किंवा एक दळण संपता संपता दुसरे टाकायचे आणि त्याच धान्याचे पीठ नवीन डब्यात सुरू करायला ते कसबच हवे. 

गिरणीवाले रोज सांडणाऱ्या पिठाचे काय करतात हे मला न सुटलेलं कोडं आहे. लाजेकाजेस्तव मीही कधी हा प्रश्न त्यांना विचारायचा प्रयत्न केला नाही. कदाचित कोणा गरिबाला देत असावेत. 

आता गव्हाची वेगळी गिरणी, ज्वारीची वेगळी गिरणी, डाळींची वेगळी गिरणी बऱ्याच ठिकाणी दिसतात पण एकूणच गिरणावाले मंडळींचा नावीन्यावर भर नसतोच. भारताला स्वातंत्र्य मिळून इतकी वर्षे होऊनही जात्याचे काम त्यांना हातानेच करावे लागते. सोसायटीत लाईट गेल्यावर क्षणार्धात आपल्याला लिफ्ट आणि घरातील लाईट चालू हवा. त्यासाठी इन्व्हर्टर आणि जनेरेटर ची सोय असते. पिठाच्या गिरणीत अशा सोई अजून तरी आलेल्या नाहीत. उडणारे पीठ हा जरी गिरणीचा अविभाज्य भाग असला तरी ते कमीतकमी कसे उडेल किंवा झिरो कसे उडेल यासाठी फारसे प्रयत्न होताना दिसत नाहीत. आता आता एक्झॉस्ट दिसायला लागले आहेत पण तेही किती उपयुक्त आहेत हे प्रश्नच आहे. उडणारे पीठ शरीरात श्वासावाटे गेल्याने काय होऊ शकते याचा विचार करायची ही आपल्याला गरज वाटत नाही. जात्याचे काम केल्यावर पिठात येणारी कचकच, यावर फारसे कोणी काम करताना दिसत नाही. 

आजकाल वर्षाचं धान्य विकत घेऊन साठवण्याचे प्रमाण कमी झाले आहे. जिथे रोजचा स्वैपाकाचे पार्सल आणले जाते तिथे वर्षाचं धान्य साठवून ठेवणे आणि तर आठवड्याला किंवा 15 दिवसाला दळून आणणे हे दिवसेंदिवस कमीच झाले आहे. बऱ्याच घरात 'अग्रज चे तयार पीठ' येते त्यामुळे गिरणाचा संबंध आणि संवाद कमी कमी होत आहे. जिथे रोज पिझ्झा आणि बर्गर चे आक्रमण झाले आहे त्याला घरची पोळी, भाकरी आणि त्यासाठी लागणारी गिरणी हे म्हणजे वस्तू संग्रहालयातील गोष्टच होत जाणार आहे. 

कोपऱ्यावरची गिरणी ही आता या पुढे कोपऱ्यावरचा चांभार किंवा पानवाला सारखी अस्तंगत होईल की काय अशी भीती वाटायला लागली आहे. या व्यवसायातील लोकांना ना ब्रँडिंग ना संघटनेचे चांगले पाठबळ. मोबाईल मध्ये रोज नवीन काहीतरी पाहायला मिळते, आपला गिरणावाला मात्र आहे तसाच राहणार. ओळखू येणार तोही पिठात माखलेला... नाही का?

Monday, October 1, 2018

पराक्रम


पराक्रम
@मंदार कुलकर्णी
14
सप्टेंबर 2018

आज एका गणेशोत्सव मंडळाची कहाणी सांगणार आहे. अभिनव शाळेकडून सावरकर पूल अर्थात पौड फाट्याकडे जाताना जो एक मार्ग (मराठीत वन वे) आहे त्या रस्त्यावर अष्टविनायक मित्र मंडळ नावाचे सार्वजनिक मंडळ आहे. काल रात्री त्या मंडळाच्या गणपती स्थापनेसाठी त्यांनी एक पथक ठरवले होते. त्या पथकाचा ट्रक भर गर्दीच्या वेळी रात्री आठ वाजता वन वे मध्ये अर्थातच विरुद्ध दिशेने घुसला. सिग्नल ला अनेक वाहने थांबली असल्याने त्याला पुढे जाता येत नव्हते. त्याचा वेग आणि आणि आवेश पाहता तो 2-4 जणांना उडवून पुढे जाण्याच्या बेतात होता. पुढे जाता येईना तेव्हा ट्रक मधील वाजवणारे कार्यकर्ते खाली उतरून लोकांना बाजूला व्हायला अत्यंत प्रेमाने आदेश देऊ लागले. अनेक वाहन चालकांनी हा एक मार्गी असल्याने त्यांना पलीकडच्या गल्लीतून (अंतर मात्र 20 मीटर) ट्रक नेण्यास सांगितले परंतु त्या कार्यकर्ते मंडळींनी विक्रम आणि वेताळ कथेतील राजा विक्रमाप्रमाणे हट्ट सोडला नाही आणि अत्यंत निग्रहाने ट्रक तसाच विरुद्ध दिशेने नेऊन त्यांच्या आवडत्या जागी उभा केला. अनेक दोन चाकी आणि चार चाकी वाहने त्या छोट्या गल्लीतून अडकून पडत असताना, कशाचीच पर्वा करताना ती खिंड गणरायाच्या साक्षीने त्यांनी पुढील 3 तास लढवली. ढोल ताश्याच्या पथकातील कार्यकर्ते इतके बेहोष होऊन त्यांचे वादन करीत होते की बास. एक गणपती सोडला तर बाकी कोणाकडे ही त्यांचे लक्ष गेले नाही.

माझी पुणे ट्राफिक पोलीसांना नम्र विनंती आहे की त्यांनी या मंडळाचा आणि या पथकाचा जाहीर सत्कार करावा आणि पुढील वर्षीपासून गावातील महत्वाचे रस्ते जसे की कर्वे रोड, लक्ष्मी रोड, शिवाजी रोड आदी ठिकाणी असाच पराक्रम करून रस्ते बंद पडायचे प्रात्यक्षिक द्यायला उद्युक्त करावे. याचा पुरेसा सराव आणि अनुभव मिळाला की पुढे जाऊन पुणे बंगलोर हायवे, पुणे मुंबई हायवे येथे त्यांना त्याची कला सादर करण्याची संधी द्यावी. थोडे दिवस हायवे बंद राहिल्याने फारसा काही फरक पडत नाही.


गणेश विसर्जन

काल मी एक वेगळी पोस्ट सोशल मीडिया वर टाकली होती. विशेष म्हणजे त्या पोस्टला एकाही व्यक्तीने कमेंट केले नाही किंवा लाईक केले नाही. मी स्वतः अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी सकाळी पुणे शहरातून प्रवास फेरफटका मारला होता आणि प्रत्यक्ष दर्शन करून ही पोस्ट टाकली होती. गणेश विसर्जन म्हणजे सुट्टी आणि चुकूनही घरातून बाहेर पडायचे नाही हे बहुतेक मध्यम वर्गीय किंवा उच्च वर्गीयांनीं ठरवले आहे असे दिसते आहे. एकतर घरात किंवा पुण्याबाहेर असे दोनच पर्याय दिसून येतात. कारण ही त्याला असेच आहे. मुरवणुकीत चालणारा गोंधळ, ढकला ढकली, विशेषतः महिलांशी होणारे असभ्य वर्तन यामुळे बरीच मंडळी त्या दिशेला जातच नाहीत. पण त्यामुळे या लोकांचे फावते हे कोणाच्या लक्षात येते आहे का? रस्त्यावरून बेधुंद होऊन गाड्या चालवणे, मद्यपान करून रस्त्यात धांगडधिंगा घालणे, नशा करून वेड्यासारखे 2 - 2 दिवस मिरवणुकीत भटकत राहणे आणि आपल्या पिताश्रींचा रस्ता असल्यासारखी गुंडगिरी करणे.

या अशा प्रकारच्या दहशतीमुळे दिवसेंदिवस गणेशोत्सव, नवरात्र, दहीहंडी, आंबेडकर जयंती, अण्णाभाऊ साठे जयंती, शिवजयंती अशा उत्सवांना बाहेर पडणे अशक्य झाले आहे. यालाच अघोषित संचारबंदी असे म्हणतात. येथे एक नोंद नक्की घ्या, मी स्वतः अण्णाभाऊ साठे व्याख्यान मालेत त्यांच्यावरच एक भाषण फर्ग्युसन महाविद्यालयात केले आहे.

अशा प्रकारच्या दहशतीचे वातावरण असेच चालू राहिले तर वर्षातील निम्मे दिवस आपल्याला घराबाहेर पडणे अशक्य होईल याची आपल्याला कल्पना आहे का? लोकशाहीमध्ये संपूर्ण भारतात कधीही कुठेही फिरण्याचा आणि राहण्याचा जन्मसिद्ध अधिकार आपल्याला दिलेला आहे. पण अशा पद्धतीने दहशतीमुळे कुठे जाण्यास आपल्याला मज्जाव केला जात असेल तर कसे चालेल?

मताच्या लालसेपोटी जर अशा जमवावरती काहीच कारवाई होताना दिसत नाही. समाजातील सुज्ञ व्यक्ती, अधिकारी आणि राजकारणी यांचे या विषयावर काय म्हणणे आहे? ही परिस्थिती बदलण्यासाठी ते काय प्रयत्न करतील?

- मंदार कुलकर्णी
24 सप्टेंबर 2018


पाऊस

पाऊस
मंदार कुलकर्णी
27 
सप्टेंबर 2018

पुण्यातील आजची संध्याकाळशाळा ऑफिस सुटायची वेळदुपारी चार पासूनच अंधारून यायला सुरुवात झालीआणि बरोब्बर 6 च्या ठोक्याला पावसाला सुरुवात झालीपावसाचा जोर इतका होता की 10 फुटावरचे काही दिसेनात्यात भरपूर झाडे पडली आणि अनेक रस्त्यावर वाहतूक थांबलीचाकरनामी मंडळी मग मिळेल तिथून आणि मिळेल तसा रस्ता शोधत आपले घर गाठत होती.

कर्वेनगर मधील भरतकुंज सोसायटी समोरील रस्त्याची हीच अवस्थातेथील ओढ्यावरील पुलावर दोन मोठी झाडे आडवी पडली होतीजवळ जवळ 70 टक्के रस्ता त्यामुळे बंदविशेष म्हणजे सर्व वाहन चालक जोरजोरात हॉर्न वाजवत आपले वाहन पुढे रेटत होतीहळूहळू गर्दी वाढतच होतीपाऊस चालूच होता आणि लोकांचा पेशन्स संपत चालला होतामी ही त्या गर्दीचा एक भाग होतोसाधारण अर्ध्या तासाने त्या चिंचोळ्या जागेतून माझी सुटला झाली आणि विजयी विरासारखे मनात हास्य निर्माण झाले आणि तिथून निघणार एवढ्यात मनात विचार आलामला आज विशेष घाई नाही पण ज्यांना खरच घाई आहेकुठेतरी वेळेत पोहोचायचे आहेमुलांना क्लासहून घ्यायचे आहेत्यांची काय अवस्था झाली असेल?

सरळ गाडी बाजूला लावली आणि झाडाच्या फांद्या बाजूला करायला सुरुवात केलीम्हटलं तर अशक्य काम पण कुणीतरी सुरुवात करायला हवी ना... मोठी फांदी हलेचनामग आजूबाजूच्या छोट्या फांद्या तोडायला सुरुवात केलीथोडं थोडं करत 10 टक्के रस्ता मोकळा झालालोक अत्यंत निर्विकारपणे माझ्या बाजूने निघून जात होतेकोणाला मी करत असलेल्या कामाची पर्वा आणि फिकीर नव्हतीभर पावसात कोणीतरी रस्ता मोकळा करायचं काम करतंय हे दिसत असूनही "आपल्याला काय त्याचंअसा आविर्भाव दर्शवत लोक मलाच हॉर्न वाजवत निघून जात होते.

साधारण 15 मिनिटांनी एक जण माझ्या जवळ आला आणि काही  बोलता फांद्या बाजूला करू लागलापुन्हा अंगात बळ आलंनवा उत्साह आलाइतक्यात अजून एक गाडी बाजूला घेऊन आमच्यात आलाआता ठरलंकाम फत्ते होणारचआणि म्हणता म्हणता आम्ही तिघांनी पूर्ण रस्ता मोकळा केलाझाडाबरोबर आलेल्या केबल बाजूला करणे अजून जिकिरीचे काम पण तोही गुंता हळूहळू सोडवलारस्ता वाहता झाला....

एवढ्या गदारोळात ज्यांनी मला  बोलता मदत केली त्यांची नावंच विचारायची राहून गेली... आपण पुण्याचे सुजाण नागरिक म्हणवतो मग इतकं काम आपण करायला नको कावाईट अजून एक गोष्टीचं वाटलंकेवळ 50 मीटर वर असलेल्या अलंकार पोलीस चौकीला याची गंधवार्ता नव्हतीपोलीस मित्र म्हणायला जीभ जड जाते ती याच साठी....